Metody nauki czytania i pisania - Poradnia

Przejdź do treści

Menu główne:

Metody nauki czytania i pisania

W Polsce, na przestrzeni ostatnich lat, pojawiło się wiele nowych koncepcji nauki czytania, umownie nazywanych „metodami”. 
Metoda symultaniczno-sekwencyjna [tzw. metoda krakowska] Jagody Cieszyńskiej
Tezą podstawowa tej metody jest pierwszeństwo nauki odczytywania sylab w ich różnych konfiguracjach. Sylaba to podstawowa jednostka w procesie percepcji słuchowej. Dziecko nie słyszy głosek w izolacji, więc nieuzasadnione jest czytanie dźwięków, których w rzeczywistości nigdy nie odbiera drogą słuchową. Sylaby, które dziecko poznaje pełnią funkcję wzorca służącego do odczytywania wyrazów. Metoda jest wspomagana serią książeczek „Kocham czytać” umożliwiających indywidualizację procesu dydaktycznego. Ważnym aspektem tej metody jest konsekwentne stosowanie wielkich liter drukowanych, które są łatwiejsze do różnicowania dla dziecka, brak między nimi połączeń, co umożliwia przeprowadzenie analizy i syntezy wzrokowej. Dzieci samodzielnie dochodzą do odkrycia odpowiedniości między małą a wielką literą. Ilustracje książeczek serii „Kocham czytać” zostały tak pomyślane, aby przywoływały pozytywne doznania dziecka płynące z obcowania z rodziną, rówieśnikami, światem zwierząt i roślin.
Metoda ta wprowadzana jest etapami, odpowiednimi do wprowadzania każdej z liter:
1. powtarzanie (mechanicznie za nauczycielem) wraz z pokazem zapisu graficznego.
2. rozumienie – wskazywanie głoski przez dziecko.
3. nazywanie – samodzielne czytanie.
Naukę czytania należy rozpocząć od liter odpowiadających wszystkim samogłoskom ustnym. Umożliwia to potem wprowadzanie zapisu spółgłosek w sylabach. Rozpoczyna się więc od pokazania graficznych obrazów samogłosek prymarnych: A, U, I. Odczytując samogłoskę, dziecko zapoznaje się jednocześnie z jej ruchowa wizualizacją, prezentowaną przez nauczyciela. Następnie wprowadza się pozostałe samogłoski: E, O, Y. Ważne jest, aby pokazać dzieciom, że samogłoskę U można zapisać na dwa sposoby (U, Ó). Naukę czytania spółgłosek także rozpoczyna się od spółgłosek prymarnych (P-M), które wprowadzane są wraz z samogłoskami na sylabach otwartych. Kolejność wprowadzania liter opiera się na książeczkach serii „Kocham czytać”. Ważne jest, aby tak dobierać pary liter, aby wykorzystać zasadę maksymalnego kontrastu, która ułatwi dziecku różnicowanie liter. Autorka radzi, aby wprowadzać dzieciom także samogłoski nosowe, spółgłoski miękkie oraz dwuznaki. Uważa także, że wraz z nauka czytania sylab powinno się równolegle prowadzić ćwiczenia globalnego rozpoznawania wyrazów w celu stymulacji pamięci symultanicznej oraz oddziaływania psychologicznego (kształtowania poczucia własnych możliwości).
Metoda barwno-dźwiękowa H. Metery
Metoda alternatywna lata 90-te (rozpowszechnienie). Helena Metera wydzieliła dwa okresy nauki czytania. Pierwszy, przed- literowy, w którym następuje poznanie dźwiękowej budowy wyrazów i drugi, przeznaczony na opanowanie zapisu graficznego poszczególnych dźwięków-liter oraz właściwą naukę czytania.
Punktem wyjścia jest zawsze analiza słuchowa wyrazów. Nauka rozpoczyna się od analizy wzrokowo-słuchowej lub ruchowo-słuchowej. Następnie przechodzi się od symbolicznego zapisu (ruchu ciała) do zapisu graficznego (kolorowy kartonik), a następnie do zapisu liter. Dziecko ma zrozumieć związek jaki zachodzi między dźwiękiem, jego zapisem. (1,s. 57) W metodzie tej naukę rozpoczynamy od wyrazów, których wymowa jest zgodna z pisownią.
Nauka czytania i pisania metodą fonetyczno – literowo – barwną B. Rocławskiego
Metoda ta łączy technikę płynnego czytania ze zrozumieniem z nauka pisania. W celu wyodrębnienia ściśle określonych głosek w trakcie nauki czytania wprowadza się zróżnicowanie kolorystyczne w wyrazach, w których liczba głosek nie jest równa liczbie liter. Głoski zapisywane dwoma lub trzema literami oznacza się kolorem zielonym (nie należy wprowadzać wyrazów zawierających obok siebie dwuznaki). Kolor czerwony oznacza miejsce w wyrazach, gdzie litera lub dwuznak są symbolem graficznym głoski zapisywanej w innym miejscu, w innym wyrazie inną literą.
„Stosując metody syntetyczno-analityczne fonetycznie nie możemy prowadzić nauki czytania i pisania bez ćwiczeń w zakresie analizy i syntezy głoskowej (fonemowej) wyrazów. Opanowanie analizy głoskowej jest podstawą nauki pisania, zaś synteza głoskowa jest podstawą nauki czytania” ( B.Rocławski „Poradnik fonetyczny dla nauczycieli” Warszawa 1986 WSiP s. 149).
W celu ułatwienia dziecku analizy i syntezy głoskowej (fonemowej) oraz poznania zapisu graficznego wyrazu elementem koniecznym jest - zdaniem B. Rocławskiego zastosowanie w ćwiczeniach i w zabawie specjalnych klocków LOGO. Twórca koncepcji programu nauki czytania i pisania metodą fonetyczno-literowo-barwną jest również autorem klocków LOGO składających się na swoisty ruchomy alfabet. Różni się on nieco od alfabetu stosowanego w podręcznikach szkolnych. Autor włączył do niego nowe wieloznaki: ni, si, zi, ci, dzi. Wprowadził również litery q, y, x.
Klocki zawierają cztery podstawowe warianty danej litery. Każdy wariant jest znakiem tego samego fonemu. Na każdym klocku występuje wielka i mała litera drukowana oraz wielka i mała litera pisana 
Metoda Dobrego Startu M. Bogdanowicz
Metoda Dobrego Startu, mimo ukierunkowania na rozwój funkcji percepcyjno- motorycznych, kształci i usprawnia także inne funkcje psychiczne.
Obecnie istnieją trzy polskie warianty Metody Dobrego Startu:
- "Piosenki do rysowania" - to zestaw ćwiczeń dla dzieci rozwijających się nieharmonijnie, dzieci z tzw. ryzyka dysleksji oraz dzieci z poważnymi zaburzeniami rozwoju.
- "Piosenki i znaki" - stanowią przedłużenie poprzedniego zestawu ćwiczeń, ale realizuje się je na innym materiale. Przeznaczone są również dla dzieci z tzw. ryzyka dysleksji oraz w okresie poprzedzającym naukę liter dla dzieci starszych, powyżej siedmiu lat, opóźnionych w rozwoju.
- "Piosenki na literki" - to zbiór ćwiczeń ułatwiających polisensoryczne uczenie się liter, zwłaszcza dzieciom z grupy tzw. ryzyka dysleksji i uczniom dyslektycznym oraz dzieciom mającym trudności w nauce czytania i pisania, a także dzieciom opóźnionym w rozwoju.
Metoda czytania globalnego Glenna Domana
Rozłożenie nauki czytania w czasie oraz potraktowanie jej przez dziecko jako jeszcze jednego elementu zabawy, wcale nie wiodącego, a więc pozbawionego oceny, eliminuje większość negatywnych czynników współwystępujących w klasycznych metodach nauki G. Doman twierdzi, że naukę czytania można rozpocząć z dzieckiem wkrótce po jego urodzeniu. Uważa, że istnieje ścisły związek pomiędzy procesem kształtowania się pojęć a techniką czytania. Stąd sugeruje wprowadzenie swoistej stymulacji wielo zmysłowej, która może ę przyczynić do pełniejszego rozwoju dziecka. Doman wyróżnia 5 etapów „zabawy w czytanie”
I etap – pojedyncze słowa
II etap – wyrażenia dwuwyrazowe
III etap – pierwsze zdania
IV – rozbudowa zdań
V etap – samodzielne czytanie.
Program dla niemowlaka nazwany jest zerowym i poprzedza właściwą naukę czytania. Autor uważa, że naukę alfabetu można rozpocząć, gdy dziecko umie już dobrze czytać.
Metoda odimienna Ireny Majchrzak
Wg. koncepcji I. Majchrzak rozumienie słowa powinno wyprzedzać umiejętność jego odczytania, „bo to nie litery się czyta, tylko sens”. O nabyciu umiejętności czytania decydują umysł i wzrok. Dziecko od samego początku wchodzi w świat pisma jako w świat znaczeń, a nie poszczególnych liter. W swoich założeniach koncepcja pomija prawie zupełnie analizę i syntezę słuchową, a nowością jest to, że naukę rozpoczyna od imienia, które jest słowem „otwierającym świat pisma”. Jest kluczem, za pomocą którego dziecko może, w sposób dla siebie najłatwiejszy i najbardziej naturalny, odkryć alfabetyczną strukturę pisma, czyli reakcję znaczeniową między wyrazem napisanym a słowem mówionym oraz reakcję brzmieniową między literą a fonemem.  Poznawanie liter następuje poprzez prezentację kolejnych liter. Codziennie dziecko poznaje inną literę. Nie odpytujemy dzieci ze znajomości litery poznanych wcześniej. Dziecko samo sobie przyswaja to co je najbardziej interesuje. Po pewnym czasie ćwiczeń z własnym imieniem i imionami innych dzieci jest w stanie rozpoznać brzmienie większości głosek i zrozumieć słowa. Na białym tle prezentujemy pojedyncze, czarne litery.
Następny etap – targ liter – wymiana między dziećmi poszczególnych liter zawartych w imionach. Okres ten jest okresem zabaw, gier prowadzonych z wykorzystaniem liter, sylab i wyrazów, podczas, których dziecko powinno kojarzyć dźwięk (głoskę) z jej zapisem graficznym (literą).
Ostatni etap –„ nazywanie świata” - dzieci podczas zabaw etykietują przedmioty w sali. Im więcej liter dziecko pozna, tym łatwiej dochodzi do rozszyfrowania znaczenia danego słowa. Wykorzystuje się tutaj od 80 do 100 słów nazw pospolitych. Uzupełniony bankiem i ilustracjami. Z czasem dzieci przechodzą od jednowyrazowych układanek słowno-obrazkowych do coraz dłuższych tekstów.
Naturalna nauka języka – program nauki czytania powstały z inicjatywy W. Pye
 Za twórcę tej metody uważa się B. Cutting’a. Program ten powstał w Nowej Zelandii, dlatego często jest też zwany nowozelandzkim. Naturalna metoda języka to nauka słuchania, mówienia, czytania i pisania poprzez zabawę i twórcze działania. Towarzyszy jej stale dziecięca aktywność twórcza. Podstawą nauki czytania w naturalnej nauce języka jest wykorzystanie rozwoju procesów poznawczych dziecka, zwłaszcza spostrzegania i pamięci, które pomagają w zapamiętywaniu wyrazów, zdań, a następnie w zrozumieniu czytanych treści. Dziecko w wieku przedszkolnym postrzega przedmioty globalnie. Tę cechę dziecięcych spostrzeżeń wykorzystano w ujmowaniu wyrazów jako całych jednostek językowych, by później przejść do ich elementów składowych.
W naturalnej nauce języka nie jest ważne opanowanie samej techniki czytania, lecz czytanie ze zrozumieniem, nawet najmniejszych fragmentów tekstu. Samodzielne przeczytanie całości, którą mogą stanowić wyraz, zdanie lub tekst, inspiruje dziecko do dalszych poszukiwań. Najważniejszą rzeczą jest pobudzenie dziecięcej ciekawości. Metoda nowozelandzka pogłębia naturalną chęć dziecka do mówienia, czytania oraz kreślenia symboli graficznych. Punktem wyjścia w nauce czytania i pisania jest cały tekst – krótki, prosty, ale zrozumiały oraz jego atrakcyjny kontekst. Ilustracje ściśle związane z tekstem stanowią jego integralny, a zarazem istotny element. Opracowane i przygotowane specjalnie z myślą o naturalnej nauce języka materiały książkowe, noszące nazwę „Słoneczna Biblioteka”. Każda książeczka z serii „Słonecznej Biblioteki” to zestaw trzech krótkich historyjek. Zazwyczaj pierwsza historyjka zawiera tekst o odpowiednio dobranych nowych struktur językowych. Kolejne dwie służą utrwaleniu wcześniej poznanemu materiału. Istotą tych książek jest obraz, który powinien być zgodny z tekstem, ponieważ podstawa czytania jest skojarzenie obrazu z jego zapisem graficznym.
Metoda 18 struktur wyrazowych 
Metoda ta opiera się na analizie sylabowo - głoskowej wyrazów w powiązaniu z ich budową literową. Nie uwzględnia struktury gramatycznej lub słowotwórczej wyrazów.
Celem metody jest nauczenie automatycznego nazywania kształtów fonogramów (kombinacji liter) oraz rozwijanie zdolności umieszczania ich w słowie w odpowiedniej kolejności. Plan graficzny (obraz, schemat), zgodny z zapisem ortograficznym, a nie dźwiękowy stanowi podstawę doboru wyrazów do ćwiczeń.
Elementem różnicującym wyrazy zamieszczone w ćwiczeniach poświęconych słowom o określonej strukturze są sylaby. W kolejnych etapach pracy zmienia się zarówno ich budowa, jak i liczby. Wyróżnienie sylaby stanowi podstawę proponowanej metody, tak samo ważną przy czytaniu i pisaniu. Sylabizowanie przy czytaniu prowadzi do jego płynności, eliminuje głoskowanie, gwarantuje poprawne czytanie całościowe. Wypowiadanie sylab w trakcie pisania zmniejsza prawdopodobieństwo popełniania błędów (w tym "gubienia" liter w wyrazach).
Aby dziecko miało jasny obraz tego, jak zbudowane są konkretne wyrazy, posługujemy się kolorami powszechnie stosowanymi nie tylko w terapii pedagogicznej:
kolor czerwony - przypisujemy literom odpowiadającym samogłoskom;
kolor czarny - spółgłoskom;
kolor zielony - sylabie.
Tymi trzema kolorami konsekwentnie posługujemy się przez cały czas ćwiczeń. Wprowadzenie koloru w celu wyodrębnienia kolejnych sylab w wyrazie, ułatwia zarówno czytanie, jak i pisanie. Kolor ogranicza pewną całość, którą należy przeczytać, zapamiętać i napisać.
Metoda składa się z 18 części, do których odpowiednio przypisane są zeszyty ćwiczeń oraz książka:
Część 1. Wyrazy dwusylabowe o schemacie zapisu, np.: bu-ty.
Część 2. Wyrazy wielosylabowe o schemacie zapisu każdej dwusylaby i zróżnicowanej ich liczbie, np.: lo-ko-mo-ty-wa.
Część 3. Wyrazy jednosylabowe o schemacie zapisu, np.: kot.
Część 4. Wyrazy dwusylabowe o schemacie zapisu, np.: re-bus.
Część 5. Wyrazy dwusylabowe o schemacie zapisu, np.: buł-ka.
Część 6. Wyrazy dwusylabowe o schemacie zapisu, np.: Ber-lin.
Część 7. Wyrazy wielosylabowe składające się z różnej liczby sylab o schemacie zapisu, np.: wyw-rot-ka.
Część 8. Wyrazy jednosylabowe o schemacie zapisu, np.: jest.
Część 9. Wyrazy jednosylabowe o schemacie zapisu, np.: dwa.
Część 10. Wyrazy dwusylabowe o schemacie zapisu, np.: kra-ta.
Część 11. Wyrazy dwusylabowe o schemacie zapisu, np.: mły-nek.
Część 12. Wyrazy jednosylabowe o schemacie zapisu, np.: staw.
Część 13. Wyrazy dwusylabowe o schemacie zapisu, np.: słom-ka.
Część 14. Wyrazy dwusylabowe o schemacie zapisu, np.: kras-nal.
Część 15. Wyrazy jednosylabowe o schemacie zapisu, np.: sklep.
Część 16. Wyrazy jednosylabowe o schemacie zapisu, np.: kleks.
Część 17. Wyrazy o zróżnicowanej strukturze literowej, zawierające spółgłoski miękkie, np.: ko-biał-ka.
Część 18. Wyrazy składające się z różnej liczby sylab o zróżnicowanej (niejednolitej) budowie. 
Metoda 18 struktur wyrazowych jest przeznaczona do pracy terapeutycznej z dziećmi z trudnościami w czytaniu i pisaniu.
Metoda analityczno-syntetyczna o charakterze funkcjonalnym E. i F. Przyłubskich 
 Metoda ta jest wynikiem połączenia wielu metod wykorzystujących różny poziom rozwoju funkcji psychicznych. Podczas nauki czytania, której podstawą są tak zwane relacje funkcjonalne, wykorzystywane są: funkcja wzrokowa, funkcja słuchowa i funkcja kinestetyczno - ruchowa.
Autorzy opisywanej koncepcji wprowadzili także ogniwo pośrednie - sylaby, jak i pewne elementy metody globalnej, dzięki której w przedliterowym okresie dziecko uczy się poznawać całościowo pewne wyrazy, które wynikają z kontekstu danej ilustracji, a w następnym etapie rozpoznaje już owe wyrazy spośród innych. Celem obecności sylaby, stanowiącej element pośredni w analizie oraz syntezie, jest rozszerzenie "pola czytania". Zatem analiza ma tutaj przebieg: wyraz → sylaba → głoska, natomiast synteza: głoska → sylaba → wyraz.
 
Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego